Dystonia oromandibularna z otwieraniem szczęk wtórna do choroby Wilsona leczona toksyną botulinową typu A

gru 30, 2021
admin

ARTYKUŁ

Dystonia oromandibularna z otwieraniem szczękotwierająca się dystonia oromandibularna wtórna do Choroby Wilsona leczona toksyną botulinową typu A

Distonia oromandibular com abertura da boca secundária à doença de Wilson tratada com toxina botulínica tipo A

Hélio A.G. TeiveI; Leandro E. KlüppelII; Renato P. MunhozI; Nílson BeckerI; Paulo R. MüllerII; Lineu C. WerneckI

IMovement Disorders Unit, Neurology Service, Internal Medicine Department, Hospital de Clínicas, Federal University of Paraná, Curitiba PR, Brazil
IIDepartment of Oral and Maxillofacial Surgery, Federal University of Paraná, Curitiba PR, Brazylia

Korespondencja

ABSTRACT

Przedstawiamy serię przypadków pięciu pacjentów z dystonią żuchwowo-skroniową wtórną do choroby Wilsona (WD), u których zastosowano leczenie toksyną botulinową typu A (BTX-A). We wszystkich przypadkach po trzech tygodniach od iniekcji uzyskano częściowe zmniejszenie nasilenia dystonii. Najczęstszym efektem ubocznym była przemijająca łagodna dysfagia. To wstępne badanie wykazało, że dystonia żuchwowo-skroniowa w WD może częściowo odpowiadać na zastosowanie BTX-A.

Słowa kluczowe: Wilson’s disease, focal dystonia, oromandibular dystonia.

RESUMO

Przedstawiamy serię trzech przypadków dystonii żuchwowo-skroniowej z otwieraniem żuchwy, wtórnej do choroby Wilsona, w których pacjenci byli leczeni toksyną botulinową typu A. We wszystkich przypadkach dystonia żuchwowa z odwodzeniem kości udowej została częściowo zredukowana po trzech tygodniach od rozpoczęcia ćwiczeń. Najczęstszym efektem ubocznym była niewielka i przejściowa dysfagia. Este estudo preliminar mostrou melhora parcial da distonia oromandibular com abertura da boca.

Palavras-chave: doença de Wilson, distonia focal, distonia oromandibular.

Choroba Wilsona (WD), lub zwyrodnienie wątrobowo-soczewkowe, jest rzadką, dziedziczoną autosomalnie recesywnie chorobą metabolizmu miedzi, która objawia się objawami wątrobowymi, psychiatrycznymi i neurologicznymi1-6. Częstość występowania WD szacuje się na jeden przypadek na 30 0001-6. Przyczyną WD są mutacje genu kodującego ATPazę miedzi transportującą polipeptyd beta (ATP7B), zlokalizowanego na chromosomie 13, umożliwiającego wbudowywanie miedzi do ceruloplazminy i jej późniejsze wydalanie do żółci1,2,5-9. Objawy neurologiczne obejmują parkinsonizm, dyzartrię, drżenie, dystonię (szczególnie czaszkowo-twarzową i oromandibularną) oraz zaburzenia móżdżkowe. Najbezpieczniejsza i najskuteczniejsza forma terapii farmakologicznej pozostaje kwestią dyskusyjną i obejmuje stosowanie D-penicylaminy i cynku1-6. Na ogół leczenie w różnym stopniu poprawia większość objawów neurologicznych. Szczególnie oporne na leczenie są jednak postacie dystoniczne, zwłaszcza dystonia nadżuchwowa (oromandibular dystonia – OMD) z otwieraniem żuchwy1-6. Celem naszego badania była ocena efektów wstrzyknięć toksyny botulinowej typu A (BTX-A) w leczeniu OMD z otwieraniem żuchwy u pacjentów z WD.

Przypadki

Do badania włączono 5 pacjentów (3 mężczyzn i 2 kobiety, średnia wieku 27,2 roku) z potwierdzonym genetycznie rozpoznaniem WD i zajęciem układu neurologicznego. Średni czas obserwacji wynosił 8,6 roku (tabela). U wszystkich pacjentów występowała upośledzona OMD z otwieraniem żuchwy (u trzech pacjentów OMD nasiliła się po zastosowaniu d-penicylaminy), oporna na inne formy interwencji klinicznej, w tym leki przeciwcholinergiczne (biperiden), baklofen, klonazepam i tetrabenazynę. BTX-A (Botox, Allergan, USA) wstrzykiwano zgodnie z następującym protokołem: 35 jednostek na każdy mięsień skrzydłowy boczny (iniekcja wewnątrzustna pod kontrolą elektromiografii); 30 jednostek na kompleks submentalis (całkowita ilość BTX-A=100 jednostek), jak widać na ryc. 1. Pacjenci byli oceniani na poziomie wyjściowym (kiedy wykonano iniekcje), po trzech tygodniach i trzech miesiącach przy użyciu podpunktu „Usta” skali Burke-Fahn-Marsden (BFMS=0-8 punktów)10.

Punktacja dotycząca OMD w zakresie otwierania żuchwy uległa częściowej poprawie po zastosowaniu BTX-A we wszystkich przypadkach, od średniej wartości 5,7 (przed BTX-A) do 4,2 punktu (po BTX-A), jak pokazano w tabeli i zilustrowano na rycinie 2. Uzyskano świadomą zgodę pacjenta na publikację wszystkich danych. Najczęstszym działaniem niepożądanym była łagodna przejściowa dysfagia w trzech przypadkach.

DYSCYPLINA

W klasycznym opisie Samuela Kinniera Wilsona dotyczącym postępującego zwyrodnienia soczewkowatego opisano różne fenotypy, takie jak postać dystoniczna (w tym postać drżeniowa) i postać parkinsonowska11.

Od tego czasu udokumentowano kilka dodatkowych wariantów klinicznych neurologicznych WD, w tym przełomowy manuskrypt Davida Marsdena, który sklasyfikował WD na trzy kliniczne postacie neurologiczne: postać hiperkinetyczną, z zespołem dystonicznym; postać ataksyjną, z drżeniem posturalnym i zamiarowym związanym z ataksją móżdżkową; oraz postać parkinsonowską3.

W brazylijskiej serii 119 pacjentów z WD opublikowanej przez Machado i wsp, autorzy stwierdzili, że u 69% pacjentów występowała dystonia12. Dystonia u pacjentów z WD jest często ogniskowa, w tym skurcz błon śluzowych, dystonia szyjna, dysfonia dystoniczna, dystonia językowa, skurcz pisarski i OMD. Dystonia segmentalna i uogólniona występują rzadziej w WD6,13.

OMD jest rzadką ogniskową postacią dystonii, charakteryzującą się powtarzającymi się mimowolnymi ruchami żuchwy, podzielonymi na typy otwierające lub zamykające żuchwę. Objawy mogą przeszkadzać w wykonywaniu podstawowych czynności życia codziennego, takich jak karmienie, żucie, połykanie i mówienie14-16. Ta postać dystonii jest często związana ze skurczem błon śluzowych (definiującym zespół Meige’a) i dystonią szyjną (określaną jako dystonia czaszkowo-szyjna). ZMD polegająca na zamykaniu szczęk jest spowodowana dystonicznymi skurczami mięśni żwaczy i skroniowych, co prowadzi do trismusu i bruksizmu. Za OMD z otwieraniem szczęk odpowiadają dystoniczne skurcze bocznych skrzydełek żuchwy, przedniego brzuśca mięśnia dwugłowego i mięśni podgnykowych13.

Leczenie chorych na WD z OMD, zwłaszcza z OMD z otwieraniem szczęk, jest zagadnieniem trudnym, budzącym kontrowersje. Dodatkowo jej występowanie wiązano z określonymi genotypami spośród ponad 400 opisanych już mutacji w genie ATP7B1,17-19 oraz z jatrogennym nasileniem objawów neurologicznych, zwłaszcza dystonii, u chorych na WD leczonych d-penicylaminą5,6,20-22. W naszej małej serii pacjentów z WD z OMD z otwieraniem szczęk u 60% wystąpiło pogorszenie dystonii OMD po zastosowaniu d-penicylaminy.

Farmakologiczne leczenie OMD obejmuje takie leki, jak leki przeciwcholinergiczne (biperiden), tetrabenazyna, baklofen i benzodiazepiny (klonazepam), ale ich skuteczność jest niższa od akceptowalnej13. Ogólnie rzecz biorąc, BTX-A jest skuteczną opcją leczenia u pacjentów z OMD14. OMD z zamykaniem szczęk ulega poprawie po zastosowaniu toksyny botulinowej u 85% pacjentów. Często OMD z otwieraniem szczęk reaguje słabiej niż OMD z zamykaniem szczęk i częściej wiąże się z dysfagią i dyzartrią13-16.

OMD z otwieraniem szczęk, obejmujące wstrzyknięcia w boczne mięśnie skrzydłowe, wymaga zastosowania elektromiografii z elektrodami igłowymi, z zastosowaniem podejścia wewnątrzustnego16, a zastosowanie BTX-A w kompleksie submentalis może poprawić wyniki14-16,23. W naszej serii brazylijskich pacjentów z WD i OMD z otwarciem szczęki, zastosowanie BTX-A zostało przeprowadzone z udziałem kolegów z Departamentu Chirurgii Jamy Ustnej i Szczękowo-Twarzowej, w celu poprawy naszych wyników.

Do chwili obecnej nie ma opublikowanych badań dotyczących zastosowania BTX-A u pacjentów z OMD z otwarciem szczęki i WD. Nasze wstępne wyniki wykazały, że BTX-A jest częściowo skuteczny (skuteczność łagodna do umiarkowanej) w poprawie OMD z otwieraniem szczęk u pacjentów z WD, a najczęstszym działaniem niepożądanym była przejściowa łagodna dysfagia, która wystąpiła u 60% naszych pacjentów.

PODZIĘKOWANIA

Autorzy dziękują profesorowi Luísowi dos Ramos Machado (Faculdade de Medicina da Universidade de São Paulo – FMUSP) za życzliwe uwagi dotyczące tego manuskryptu.

1. Lorincz MT. Neurologic Wilson’s disease. Ann NY Acad Sci 2010;1184:173-187.

2. Pfeiffer RF. Wilson’s disease. Semin Neurol 2007;27:123-132.

3. Marsden CD. Wilson’s disease. Q J Med 1987;65:959-966.

4. Brewer GJ, Gurkan VY. Wilson’s disease. Medicine 1992;71:139-164.

5. Brewer GJ. Wilson’s disease: a clinician’s guide to recognition, diagnosis, and management. Boston: Kluwer Academic Publishers, 2001.

6. Hoogenraad T. Wilson’s disease. London, UK: W. B. Saunders Company Ltd; 1996.

7. Tanzi RE, Petrukhin K, Chernov I, et al. The Wilson disease gene is a copper transporting ATPase with homology to the Menkes’s disease gene. Nat Genet 1993;5:344-350.

8. Bull PC, Thomas GR, Cox DW, et al. The Wilson disease gene is a putative cooper transporting P-Type ATPase similar to Menkes gene. Nat Genet 1993;5:327-337.

9. Ferenci P. Regionalna dystrybucja mutacji genu ATP7B u pacjentów z chorobą Wilsona: wpływ na badania genetyczne. Hum Genet 2006;120:151-159.

10. Burke RE, Fahn S, Marsden CD, Bressman SB, Moskowitz C, Friedman J. Validity and reability of a rating scale for the primary torsion dystonias. Neurology 1985;35:73-77.

11. Wilson SAK. Progressive lenticular degeneration: rodzinna choroba nerwowa związana z marskością wątroby. Brain 1912;34:295.

12. Machado AA, Chien HF, Deguti MM, et al. Neurological manifestations in Wilson´s disease: report of 119 cases. Mov Disord 2006;21:2192-2196.

13. Cardoso F, Jankovic J. Oromandibular dystonia. In: Tsui JKC, Calne DB (Eds). Handbook of dystonia. New York, USA: Marcel Dekker, Inc; 1995.

14. Tan EK, Jankovic J. Botulinum toxin A in patients with oromandibular dystonia: long-term follow-up. Neurology 1999;53:2102-2107.

15. Singer C, Papapetropoulos S. A comparison of jaw-closing and jaw-opening idiopathic oromandibular dystonia. Parkinsonism Relat Disord 2006;12:115-118.

16. Moller E, Bakke M, Dalager T, Werdelin LM. Oromandibular dystonia involving the lateral pterygoid muscles: four cases with different complexity. Mov Disord 2007;22:785-790.

17. Machado AA, Deguti MM, Genschel J, et al. Neurological manifestations and ATP7B mutations in Wilson´s disease. Parkinsonism Relat Disord 2008;14:246-249.

18. Deguti MM, Genschel J, Cançado EL, et al. Wilson’s disease: novel mutations in the ATP7B gene and clinical correlation in Brazilian patients. Hum Mutat 2004;23:398.

19. de Bem RS, Muzzillo DA, Deguti MM, Barbosa ER, Werneck LC, Teive HAG. Wilson’s disease in southern Brazil: a 40-year follow-up study. Clinics 2011;66:411-416.

20. Walshe JM. Wilson’s Disease. New Oral Therapy. Lancet 1956;270:25-26.

21. Barbosa ER, Scaff M, Canelas HM. Hepatolenticular degeneration: evaluation of neurological course in 76 treated patients. Arq Neuropsiquiatr 1991;49:399-404.

22. Narata AP, Troiano AR, Teive HAG, Werneck LC. Doença de Wilson: manifestação clínica inicial e apresentação clínica em 30 pacientes.Dendrito 2002;8:72-76.

23. Yoshida K, Izuka T. Leczenie toksyną botulinową zapadania się górnych dróg oddechowych w wyniku zwichnięcia stawu skroniowo-żuchwowego spowodowanego dystonią otwierania żuchwy. Cranio 2006;24:217-222.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.